Historie

Geschiedenis van SchippersVereniging Schuttevaer

Al meer dan 175 jaar de stem van de schipper

SchippersVereniging Schuttevaer is diep geworteld in de geschiedenis van de Nederlandse binnenvaart. Wat begon als een strijd tegen onrechtvaardige tolheffing groeide uit tot een organisatie die al generaties lang opkomt voor veilige, bevaarbare en goed onderhouden vaarwegen.

Die inzet is vandaag de dag nog net zo actueel. Met toenemende druk op infrastructuur, onderhoudsachterstanden en groeiende scheepvaart blijft praktijkkennis van schippers onmisbaar. Schuttevaer vormt al meer dan anderhalve eeuw de brug tussen praktijk en beleid.

De oorsprong: strijd om eerlijke doorvaart

In de eerste helft van de 19e eeuw verzandde het Zwolse Diep, een belangrijke vaarverbinding richting de Zuiderzee. Plannen om het water uit te baggeren en te verbeteren zouden worden betaald via tolheffing. Vooral kleine binnenvaartschippers werden hierdoor onevenredig getroffen.

Onder leiding van Willem Jan Schuttevaer en jurist Lucas Oldenhuis Gratama verenigden schippers zich in 1849 om hun belangen te verdedigen. Na jarenlange strijd werd in 1862 bereikt dat tol werd geheven naar diepgang in plaats van laadvermogen. Een cruciale overwinning voor de binnenvaart. De strijd tegen de tolheffing op het Zwolse Diep duurde dus ruim 17 jaar. De strijd tegen de tolheffing op het Zwolse Diep duurde 17 jaar. Pas in 1862 erkende minister Thorbecke het gelijk van de turfschippers.

Willem Jan Schuttevaer ligt begraven op de Algemene Begraafplaats Meppelerstraatweg in Zwolle. In 2007 is het graf door burgemeester en wethouders officieel aangemerkt als 'cultuur-historisch waardevol graf. In Zwolle is ook een straat naar hem vernoemd: Schuttevaerkade. Aan de Schuttevaerkade 66 bevindt zich een gevelsteen met zijn naam erop.   

Op 17 januari 1863 werd het actiecomité omgezet in Schippersvereniging Schuttevaer. Daarmee ontstond een officiële blijvende organisatie die de stem van de schipper zou vertegenwoordigen.

Koninklijke erkenning en groei

In de decennia daarna groeide Schuttevaer uit tot een landelijke belangenorganisatie. Regionale afdelingen ontstonden langs de belangrijkste vaarwegen, waar schippers lokale knelpunten bespraken en gezamenlijk naar oplossingen zochten. In de loop van de 20ste eeuw kreeg Schuttevaer een steeds duidelijkere rol bij nautische techniek, vaarweginfrastructuur en invloed op waterwegbeleid. Op 19 april 1938 ontving de vereniging het predicaat Koninklijk van koningin Wilhelmina, een erkenning voor het langdurige belang van de organisatie voor de Nederlandse binnenvaart.

Van belangenvereniging naar nautisch-technische autoriteit

In de 20e eeuw veranderde de binnenvaart ingrijpend. Schepen werden groter, vaarwegen werden aangepast en infrastructuur werd complexer. De rol van Schuttevaer verschoof mee: van algemene belangenbehartiging naar een steeds sterkere focus op nautische techniek en vaarweginfrastructuur.

Schippers brachten praktijkervaring in bij beslissingen over bruggen, sluizen, vaarwegdieptes en veiligheid. Daarmee groeide Schuttevaer uit tot hét kennisplatform van vaarweggebruikers.

Verandering in de 21e eeuw

Ook in de moderne tijd bleef de vereniging zich aanpassen aan veranderende omstandigheden. De toenemende complexiteit van regelgeving en infrastructuur vroeg om nauwere samenwerking binnen de sector.

Op het congres in 2013 is besloten tot een proces van transitie tot integratie van Schuttevaer in Binnenvaart Logistiek Nederland. De meningen over de snelheid waarmee en de manier waarop dit diende te gebeuren verschilden dermate, dat het leidde tot een bestuurscrisis. Maar 14 februari 2015 werd tijdens een buitengewone algemene ledenvergadering van Koninklijke Schuttevaer de toetredingsovereenkomst tot BLN officieel getekend. Met de fusie op 25 maart 2022 van Koninklijke BLN-Schuttevaer en het Centraal Bureau voor de Rijn- en Binnenvaart (CBRB) tot Koninklijke Binnenvaart Nederland (KBN). Binnen deze organisatie heeft Schuttevaer zijn rol behouden als nautisch-technische ledengroep, met een duidelijke focus op vaarweginfrastructuur en praktijkervaring van schippers.

Schuttevaer vandaag: geschiedenis die nog steeds relevant is

De uitdagingen van vroeger lijken verrassend actueel. Ook nu spelen thema’s als:

• onderhoud van bruggen en sluizen
• diepgang en bevaarbaarheid
• wachttijden en bediening
• voldoende ligplaatsen
• veiligheid op drukke vaarwegen

De kracht van Schuttevaer ligt nog steeds in wat haar in 1863 al sterk maakte: schippers die samen hun praktijkkennis bundelen om vaarwegen beter en veiliger te maken.

Erfgoed dat richting geeft aan de toekomst

De geschiedenis van Schuttevaer laat zien dat samenwerking tussen schippers altijd heeft geleid tot betere vaarwegen. Die traditie wordt voortgezet  in een tijd waarin infrastructuur onder druk staat en goed onderhoud belangrijker is dan ooit.

Schuttevaer:  Praktijkkennis voor betere vaarwegen al sinds 1863!

Afdelingen (met jaartallen/fusies waar bekend)

• Brabant Merwestroom – fusieverband per 1 jan 2026 van:
  • Alblasserwaard – fusie per 1 jan 2018 van:
    • Hardinxveld-Giessendam – opgericht 29 dec 1904 fusie met Giessenmonde
    • Sliedrecht – opgericht 1881
  • De Amer – opgericht 1961
  • Werkendam – opgericht 1905
• Noord Oost Nederland – fusieverband per 1 jan 2026 van:
  • IJsseldelta–Zwartewater – fusieverband:
    • IJsseldelta: Kampen (1898) en Zwolle (1849)
    • Zwartewater: Hasselt (1893), Meppel en Zwartsluis (1863)
  • Noord-Nederland – fusie Friesland, Groningen en Noord-Drenthe
• Noord-Holland – fusie Amsterdam, Kop van Noord-Holland en Zaanstreek per 18 jan 2014
• Ouderkerk a/d IJssel e.o. – opgericht 1910
• Rijnmond – fusie Drechtsteden en Rotterdam per jan 2013
• Rijnstreek – opgericht 1883
• Schuttevaer Zuid Oost Nederland (ZON) (voorheen Gelderland, Limburg en Oost-Brabant) – opgericht 2017
• Terneuzen – heropgericht 1950
• Utrecht – opgericht 1931
• Zeeuwse Delta –  per 2016
  • fusie tussen Goeree-Overflakkee, Midden-Zeeland en Noord-Zeeland
  • fusie tussen Sint Philipsland (1912) en Stavenisse (1911) in 2010
  • fusie met Schouwen-Duiveland (1898)
• Internationale Afdeling – opgericht 2001

Landelijke voorzitters door de tijd heen

• Willem Jan Schuttevaer – oprichter (vroegste periode)
• Harm Smeenge – in 1891 gekozen tot voorzitter en bleef dat tot zijn overlijden in 1935
• onbekend
• Klaas van Dorsten – voorzitter 1982 - 1997
• Jan Terlouw – voorzitter 1997 - 2005
• Annemarie Jorritsma – voorzitter 2005 - 10 maart 2014
• Erik Schultz – verkozen juni 2014 t/m heden 

Monument voor de binnenvaart op Schokland

Op het voormalige eiland Schokland, tegenwoordig onderdeel van de Noordoostpolder, staat een bijzonder monument dat herinnert aan de betekenis van de binnenvaart voor Nederland.

Schokland was eeuwenlang een eiland in de Zuiderzee, waar bewoners volledig afhankelijk waren van scheepvaart voor vervoer, handel en verbinding met het vasteland. Schippers speelden een cruciale rol in het dagelijks leven van het eiland. Toen Schokland in de 19e eeuw moest worden ontruimd vanwege voortdurende overstromingen, betekende dat ook het einde van een unieke maritieme gemeenschap.

Het monument op Schokland staat symbool voor de verbondenheid tussen binnenvaart en leefgemeenschappen in waterrijke gebieden. Het herinnert aan de generaties schippers die onder vaak zware omstandigheden zorgden voor transport, bevoorrading en verbinding, lang voordat er sprake was van moderne infrastructuur.

Voor SchippersVereniging Schuttevaer heeft deze plek een bijzondere betekenis. De geschiedenis van Schokland laat zien hoe belangrijk goede vaarwegen en veilige verbindingen altijd zijn geweest voor mensen die op en rond het water leven. Het monument onderstreept dat de binnenvaart niet alleen een economische factor is, maar ook een essentieel onderdeel van het Nederlandse culturele en historische landschap.

Zo verbindt Schokland verleden en heden: van zeilende vrachtschepen op open water tot de moderne binnenvaart die vandaag de dag nog steeds Nederland in beweging houdt. Flevoland Erfgoed - Nationaal Binnenvaart monument

Schuttevaer opgenomen in Canon van Nederland

Koninklijke Schuttevaer behartigt al meer dan 175 jaar de belangen van de beroepsbinnenvaart van ons land. De in 1849 opgerichte vereniging dankt zijn naam aan Willem Jan Schuttevaer die in deze tijd opkwam voor de belangen van de Sluziger binnenschippers tijdens een langdurig conflict over de voorgestelde tolheffing bij het Zwolse Diep.
Zwartsluis en schippers zijn al heel lang onlosmakelijk met elkaar verbonden. Volgens de volkstelling van 1795 woonden er toen ruim 100 schippers in Zwartsluis en de Nieuwe Sluis. Hun schepen voeren af en aan over de Arembergergracht, het Meppelerdiep, het Zwarte Water en de Zuiderzee. De vracht bestond voor een groot deel uit turf, maar ook uit schelpen en kalk, de grondstof en het eindproduct van de kalkbranderijen. Eind 18de eeuw was Zwartsluis uitgegroeid tot de belangrijkste havenplaats van Overijssel.

Schippersgilden

Om de belangen van hun beroepsgroep tegen buitenstaanders te waarborgen, verenigden de schippers zich in gilden. Al in 1577 bestond er een gilde van Sluziger karveelschippers. Karvelen waren de wat grotere zeewaardige schepen, die vooral gebruikt werden voor de beurtvaart. De meeste schippers daarvan sloten zich aan bij het Grootschippersgilde. De schippers van de kleinere tjalken en pramen waren lid van het omstreeks 1700 opgerichte Kleinschippersgilde. Tijdens de Franse tijd werden beide schippersgilden ontbonden. Door de tijdsomstandigheden had het scheepvaartverkeer in die tijd zware klappen opgelopen. Pas na het vertrek van de Fransen in 1813 leefde de handel en ook de scheepvaart weer op.

De tolkwestie de eerste parlementaire enquête in Nederland

In de eerste helft van de 19de eeuw was de monding van het Zwolse Diep sterk verzand. De schippers spraken zelfs spottend over het Zwolse Ondiep. Niet zonder reden: voor de diepliggende zeeschepen was de doorvaart naar de Zuiderzee een groot probleem. Zwolse kooplieden richtten daarom in 1841 de "Overijsselsche Vereeniging tot Ontwikkeling van Provinciale Welvaart" op. Hun plan was twee lange leidammen in de Zuiderzee aan te leggen en het Zwolse Diep grondig uit te baggeren. Onderdeel van het plan was landaanwinning aan de kust bij Genemuiden. Men wilde dat proces versnellen door het aanplanten van biesvelden. Genemuiden had namelijk meer biezen nodig voor de nog steeds groeiende plaatselijke mattenindustrie. De uitvoering van het plan bracht grote kosten met zich mee, wat alleen gefinancierd kon worden door het heffen van stevige tolgelden. De binnenschippers uit Genemuiden, Hasselt en Zwartsluis hadden daar grote bezwaren tegen. Veel van hun schepen hadden een kleine diepgang en konden het Zwolse Diep moeiteloos passeren. Zij voelden er daarom niet voor hoge tolgelden te betalen voor aanpassingen die vooral ten goede kwamen aan de eigenaren van de grotere schepen. En als ze al tol moesten betalen, dan zou niet het gewicht van de vracht, maar de diepgang van hun schepen bepalend moeten zijn.
Om hun belangen meer kracht bij te zetten, richtten de schippers van Zwartsluis in december 1849 een schippersverbond op, waarvan de Zwolse koopman en oud schipper Willem Jan Schuttevaer al gauw de leidende figuur werd. In 1863 besloten de leden de naam van het verbond te wijzigen in Schippersvereniging Schuttevaer.

Na de eerste heffingen van de tolgelden liepen de spanningen hoog op. Om betaling af te dwingen werd bij Genemuiden een ketting over het water gespannen. Uit woede zeilden Sluziger schippers die ketting stuk. Deurwaarders die de niet betaalde tol aan huis kwamen innen, werden gemolesteerd en het dorp uitgegooid. Ook in de andere plaatsen hadden de schippers bezwaren. Een veerschipper uit Genemuiden die de ketting ook kapot had gevaren, belandde in de gevangenis. Uiteindelijk kreeg Schuttevaer in 1862 voor elkaar dat het tolgeld naar diepgang werd geheven. Daar moest wel de eerste parlementaire enquête van Nederland (1856) aan te pas komen om dat te bewerkstelligen.